Bietennitraten: wat zijn het en hoe werken ze?

Bietensap is in korte tijd uitgegroeid van een gezondheidsdrankje tot een serieus onderzocht sportsupplement. De werkzame component is nitraat, een stof die het lichaam via een omweg omzet in stikstofmonoxide. De redactie legt uit hoe dat proces werkt, wat het oplevert voor duursporters en waar de grenzen liggen.
Wat zijn bietennitraten?
Nitraat (NO3−) is een natuurlijk voorkomende verbinding van stikstof en zuurstof. Planten nemen het op uit de bodem en slaan het op in hun bladeren en wortels. Rode biet, rucola, spinazie, sla, selderij en snijbiet behoren tot de groenten met de hoogste gehaltes.
In de sportwereld wordt meestal over „bietennitraat” gesproken, omdat geconcentreerd bietensap de vorm is waarin de meeste studies zijn uitgevoerd. Chemisch is er geen verschil tussen nitraat uit biet en nitraat uit andere groenten; wel verschillen de concentraties sterk per gewas, seizoen en teeltwijze.
Lange tijd werd nitraat vooral als ongewenste stof gezien, vanwege zorgen over de vorming van nitrosaminen. Sinds het begin van deze eeuw is duidelijk geworden dat nitraat uit groenten ook een fysiologische functie heeft, als bron van stikstofmonoxide (NO), een signaalmolecuul dat onder meer de bloedvaten verwijdt.
Het Internationaal Olympisch Comité rekent nitraat in zijn consensusverklaring uit 2018 tot de kleine groep supplementen met redelijk goed bewijs voor een prestatie-effect, naast onder meer cafeïne, creatine, bèta-alanine en natriumbicarbonaat.
Van nitraat naar stikstofmonoxide
De omzetting van nitraat verloopt via een opvallende route. Na inname wordt nitraat snel opgenomen in het bloed. Een groot deel wordt vervolgens door de speekselklieren weer uitgescheiden in het speeksel, waar het tot ruim tienmaal geconcentreerder kan zijn dan in het bloed.
Bacteriën op de achterkant van de tong zetten dat nitraat om in nitriet. Na het doorslikken wordt een deel van het nitriet opgenomen in het bloed, en in weefsels met weinig zuurstof of een lage pH, zoals hard werkende spieren, wordt het verder omgezet in stikstofmonoxide. Deze route vult de klassieke aanmaak van NO uit het aminozuur arginine aan.
Die afhankelijkheid van mondbacteriën heeft praktische gevolgen. Studies lieten zien dat gebruik van een antibacteriële mondspoeling het effect van nitraat op de bloeddruk grotendeels tenietdoet. Ook frequent spugen, wat bij duursporters voorkomt, kan de omzetting verminderen.
Stikstofmonoxide heeft in de spier verschillende functies. Het verwijdt bloedvaten, beïnvloedt de efficiëntie van mitochondriën en speelt een rol bij de calciumhuishouding in spiervezels, wat vooral bij snelle type II-vezels van belang lijkt.

Effecten op prestaties
Het eerste opvallende resultaat kwam uit Zweden: Larsen en collega’s toonden in 2007 aan dat nitraat het zuurstofverbruik bij submaximale inspanning verlaagde. Met andere woorden: de deelnemers leverden hetzelfde werk met minder zuurstof. Een Britse groep rond Bailey en Jones bevestigde dit in 2009 met bietensap en vond daarnaast een langere tijd tot uitputting bij hoge intensiteit.
Latere meta-analyses laten zien dat het effect gemiddeld klein maar reëel is. Het meest consistent wordt het gevonden bij recreatieve en matig getrainde sporters, bij inspanningen van enkele minuten tot ongeveer een half uur en bij herhaalde sprints. Bij goed getrainde duursporters zijn de resultaten wisselender.
Een mogelijke verklaring is dat topsporters van nature een hoge NO-beschikbaarheid hebben en al veel nitraat uit de voeding halen. Ook de grote hoeveelheid type I-vezels bij uithoudingsatleten kan meespelen. Er zijn daarnaast aanwijzingen dat nitraat meer doet bij inspanning op hoogte, waar minder zuurstof beschikbaar is.
| Situatie | Bewijs voor effect | Toelichting |
|---|---|---|
| Recreatieve duursporters | Redelijk consistent | Lager zuurstofverbruik, langere tijd tot uitputting |
| Teamsporten met sprints | Veelbelovend | Studies naar herhaalde sprintvermogen |
| Topsporters op uithouding | Wisselend | Kleinere of geen effecten in veel studies |
| Krachttraining | Beperkt onderzocht | Enkele studies, nog geen eenduidig beeld |
Ook buiten de sport is nitraat onderzocht. Regelmatige inname verlaagt bij veel mensen de bloeddruk enigszins, wat aansluit bij het beschermende effect dat aan groentenrijke voedingspatronen wordt toegeschreven.
Praktische toepassing
In onderzoek wordt meestal een hoeveelheid van ongeveer 6 tot 8 millimol nitraat gebruikt, wat neerkomt op circa 400 tot 500 milligram. Dat is de hoeveelheid die in een of twee „shots” geconcentreerd bietensap zit. Bij gewoon bietensap uit de supermarkt varieert het nitraatgehalte sterk en staat het meestal niet op het etiket.
De nitrietspiegel bereikt doorgaans twee tot drie uur na inname een piek. Daarom wordt in studies vaak gekozen voor inname ongeveer twee à drie uur voor de training of wedstrijd. Meerdere dagen achter elkaar innemen lijkt het effect bij sommige sporters te versterken.
Praktische aandachtspunten voor wie nitraat wil uitproberen:
- test het eerst in de training, niet direct op een wedstrijddag;
- vermijd antibacteriële mondspoelingen in dezelfde periode;
- kies bij voorkeur een product waarvan het nitraatgehalte per portie bekend is;
- combineer met een groentenrijke basisvoeding, in plaats van alleen op sap te vertrouwen;
- let op maag-darmklachten, die bij sommige sporters bij geconcentreerde shots optreden.
Wie onder dopingcontrole valt, doet er goed aan producten te kiezen die op verontreiniging zijn getest, zoals via het Nederlandse NZVT-systeem. Nitraat zelf staat niet op de WADA-lijst.
Veiligheid en kanttekeningen
Een bekend en onschuldig gevolg is rode of roze verkleuring van urine en ontlasting, ook wel bieturie genoemd. Dat kan schrikken, maar het wijst niet op bloed. Daarnaast kan bietensap bij gevoelige mensen tot winderigheid of diarree leiden.
De EFSA hanteert een aanvaardbare dagelijkse inname van 3,7 milligram nitraat per kilogram lichaamsgewicht. Groenten vallen in de praktijk buiten die strikte beoordeling, omdat de gezondheidsvoordelen van groente zwaar wegen. Toch overschrijden sportdoseringen deze waarde, zodat langdurig dagelijks gebruik van hoge doses geen vanzelfsprekendheid is.
Rode biet bevat veel oxalaat, wat relevant is voor mensen met een neiging tot nierstenen. Wie bloeddrukverlagers of nitraatmedicatie voor het hart gebruikt, of medicijnen tegen erectiestoornissen, kan het beste eerst met een arts overleggen vanwege mogelijke extra bloeddrukdaling.
Nitraatzouten in poedervorm, zoals natrium- of kaliumnitraat, worden afgeraden. Een fout in de dosering kan bij deze geconcentreerde stoffen leiden tot methemoglobinemie, een gevaarlijke stoornis in het zuurstoftransport. Voor sporters is nitraat uit groente of gestandaardiseerd bietensap de veiligere route.
Conclusies van de redactie
Bietennitraat is een van de weinige sportsupplementen met een duidelijk werkingsmechanisme en een reëel, zij het bescheiden, effect, vooral bij recreatieve duursporters en intensieve inspanningen van korte tot middellange duur.
Het werkt via een bijzondere route langs de mondbacteriën, wat verklaart waarom mondspoeling en timing ertoe doen.
Voor goed getrainde sporters is het effect minder voorspelbaar; uitproberen in de training is dan de verstandigste aanpak. Een groentenrijke voeding blijft de basis.
Aanverwante onderwerpen die de redactie aanraadt: citrulline als alternatieve route naar stikstofmonoxide, cafeïne en het timen van inname voor een wedstrijd, en de rol van natriumbicarbonaat bij hoge intensiteit.
Literatuurlijst
- Larsen FJ, Weitzberg E, Lundberg JO, Ekblom B. Effects of dietary nitrate on oxygen cost during exercise. Acta Physiol (Oxf). 2007;191(1):59–66.
- Bailey SJ, Winyard P, Vanhatalo A, et al. Dietary nitrate supplementation reduces the O2 cost of low-intensity exercise and enhances tolerance to high-intensity exercise in humans. J Appl Physiol. 2009;107(4):1144–1155.
- Lundberg JO, Weitzberg E, Gladwin MT. The nitrate–nitrite–nitric oxide pathway in physiology and therapeutics. Nat Rev Drug Discov. 2008;7(2):156–167.
- Jones AM. Dietary nitrate supplementation and exercise performance. Sports Med. 2014;44(Suppl 1):S35–S45.
- Senefeld JW, Wiggins CC, Regimbal RJ, et al. Ergogenic effect of nitrate supplementation: a systematic review and meta-analysis. Med Sci Sports Exerc. 2020;52(10):2250–2261.
- Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439–455.


